Damar Değerlendirmesi ve Damar Açma

Bir yaranın iyileşebilmesi için oksijene, besine ve savunma hücrelerine ihtiyacı vardır. Bunların hepsi yaraya kan yoluyla ulaşır. Diyabetli kişilerde bacak atardamarlarında daralma ve tıkanma, yani periferik arter hastalığı sık görülür. Damar değerlendirmesi, ayağa giden kanın yaranın iyileşmesine yetip yetmediğini anlamak için yapılır. Yetmiyorsa, damar açma (revaskülarizasyon) adı verilen işlemlerle kan akımının artırılması gündeme gelir.

Neden her yarada dolaşıma bakılmalı?

Uluslararası rehberler, ayak yarası olan her diyabetli kişide periferik arter hastalığının araştırılmasını önerir. Bunun nedeni, diyabette damar hastalığının çoğu zaman sessiz seyretmesidir. Sinir hasarı ağrıyı maskeler. Yürürken baldırda ağrı gibi tipik yakınmalar olmayabilir. İlk belirti, iyileşmeyen bir yara ya da parmakta renk değişikliği olabilir.

Kan akımı yetersiz olduğunda:

• Yara, iyi bakıma rağmen kapanmayabilir. Bu konuyu iyileşmeyen yara sayfasında anlattık.
• Antibiyotikler enfeksiyon bölgesine yeterince ulaşamayabilir.
• Yara temizliği ya da küçük bir ameliyat sonrasında doku iyileşmekte zorlanabilir.
• Dokuda siyahlaşma gelişebilir. Ayrıntısı ayakta siyah renk sayfasındadır.

Ayağın soğuk olması, derinin soluk ya da morumsu görünmesi, tüylerin dökülmesi, yaranın parmak uçlarında ya da topukta yer alması dolaşım sorununu akla getirir. Ancak bu bulguların olmaması damar hastalığını dışlamaz.

Kan akımı nasıl değerlendirilir?

Değerlendirme, basit ve ağrısız yatak başı ölçümlerle başlar. Tek bir test yeterli kabul edilmez. Rehberler birkaç ölçümün birlikte yorumlanmasını önerir.

Kontrast madde kullanılan görüntülemelerde böbrek fonksiyonları dikkate alınır. Bu nedenle tetkik seçimi hastaya göre yapılır.

Damar açma ne zaman gündeme gelir?

Rehberlere göre, kan akımı yaranın iyileşmesine yetmeyecek kadar düşükse damar açma seçeneği değerlendirilir. Uygun bakıma rağmen birkaç hafta içinde küçülmeyen yaralarda da, ilk ölçümler çok kötü olmasa bile, damarların yeniden gözden geçirilmesi önerilir. Karar yalnızca ölçüm değerlerine bakılarak verilmez. Yaranın büyüklüğü, enfeksiyonun varlığı, hastanın genel durumu ve beklentileri birlikte tartılır.

İki temel yöntem vardır:

Damar içi (endovasküler) işlemler. Kasıktan ya da ayaktan ince bir kateterle damara girilir. Daralan bölge balonla genişletilir, gerekirse stent yerleştirilir. Çoğunlukla lokal anestezi ile yapılır.

Baypas ameliyatı. Tıkalı bölüm, çoğunlukla hastanın kendi toplardamarı kullanılarak köprülenir. Açık bir ameliyattır.

Hangi yöntemin seçileceği tıkanıklığın yerine ve uzunluğuna, baypas için uygun damar bulunup bulunmadığına, hastanın ameliyat riskine ve merkezin deneyimine bağlıdır. Rehberler bu kararın damar cerrahisi ve girişimsel radyolojiyi içeren bir damar ekibince verilmesini önerir.

Enfeksiyon ve dolaşım bozukluğu birlikte olduğunda süre daralır. Bu durumda rehberler, damar ekibinin ve cerrahi ekibin gecikmeden birlikte değerlendirme yapmasını önerir. Apse boşaltma gibi acil girişimler ile damar açma işleminin sırası hastaya göre planlanır.

Sınırları ve riskleri

Damar açma işlemleri her hastada mümkün olmayabilir ve her zaman beklenen sonucu vermeyebilir. Açılan damar zamanla yeniden daralabilir. Bu nedenle işlem sonrası düzenli kontrol gerekir. İşleme bağlı olarak giriş yerinde kanama ya da morarma, kontrast maddeye bağlı böbrek etkilenmesi gibi sorunlar görülebilir. Bu riskler işlemi yapacak ekip tarafından hastaya özel olarak anlatılır.

Kan akımının düzelmesi iyileşmenin koşullarından biridir, tek başına tedavinin tamamı değildir. Yara temizliği, yük boşaltma, enfeksiyon tedavisi ve kan şekeri kontrolü birlikte sürdürülür.

Siz neler yapabilirsiniz?

• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek alın. Damar sağlığı için atılabilecek en değerli adımlardan biridir.
• Kan sulandırıcı, kolesterol ve tansiyon ilaçlarınızı hekiminizin önerdiği biçimde kullanın.
• Kan şekerinizi hedefe yakın tutun.
• Ayağınızı sıcak su torbası, soba ya da elektrikli battaniye ile ısıtmaya çalışmayın. His azaldığı için yanık oluşabilir.
• Ayaklarınıza her gün bakın. Renk değişikliği, soğukluk ya da yeni bir yara görürseniz haber verin.
• Daha önce yapılmış Doppler, anjiyografi ve ameliyat raporlarınızı saklayın ve muayeneye getirin.

Ne zaman acil?

İstanbul'da değerlendirme

Prof. Dr. Aytaç Çetinkaya, Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji uzmanıdır. Yaranın enfeksiyon yönünü değerlendirir ve dolaşımın yeterince araştırılıp araştırılmadığını sorgular. Damar açma işlemlerini kendisi yapmaz. Kan akımından kuşkulanılan durumlarda damar cerrahisi ve girişimsel radyoloji değerlendirmesi istenmesini, cerrahi gereken durumlarda ortopedi ve plastik cerrahi ile birlikte çalışılmasını önerir. Enfeksiyon tedavisinin damar işlemiyle aynı plan içinde yürütülmesi önemlidir.

İstanbul dışından ve yurt dışından gelen hastalar, yaranın fotoğrafını ve varsa Doppler, anjiyografi ve diğer raporlarını WhatsApp üzerinden ileterek ön değerlendirme isteyebilir. Size ameliyat önerildiyse ve dolaşımınızın değerlendirilip değerlendirilmediğinden emin değilseniz ikinci görüş alabilirsiniz. Ön değerlendirme muayenenin yerini tutmaz.